(κάποιες σκέψεις μου με την ευκαιρία της νέας σχολικής αρχής που ξεκινά από εβδομάδα)

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αντικαταστήσει τον δάσκαλο. Είναι αν θα μας αναγκάσει επιτέλους να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει σχολείο.

Εδώ και αρκετό καιρό συζητάμε για την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση κυρίως με όρους φόβου.

Θα γράφουν οι μαθητές τις εργασίες τους με AI; Θα σταματήσουν να σκέφτονται; Πώς θα ξέρει ο καθηγητής αν μια εργασία είναι πραγματικά δική τους; Και, λίγο πιο μακριά, βρίσκεται το μεγαλύτερο ερώτημα: θα μπορούσε κάποτε η Τεχνητή Νοημοσύνη να αντικαταστήσει τον εκπαιδευτικό;

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αντικαταστήσει τον δάσκαλο. Είναι αν θα μας αναγκάσει επιτέλους να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει σχολείο.

Εδώ και αρκετό καιρό συζητάμε για την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση κυρίως με όρους φόβου.

Θα γράφουν οι μαθητές τις εργασίες τους με AI; Θα σταματήσουν να σκέφτονται; Πώς θα ξέρει ο καθηγητής αν μια εργασία είναι πραγματικά δική τους; Και, λίγο πιο μακριά, βρίσκεται το μεγαλύτερο ερώτημα: θα μπορούσε κάποτε η Τεχνητή Νοημοσύνη να αντικαταστήσει τον εκπαιδευτικό;

Η απάντηση εξαρτάται από το τι θεωρούμε δουλειά του εκπαιδευτικού.

Γιατί, αν δουλειά του είναι κυρίως να μεταφέρει πληροφορίες από ένα βιβλίο στο μυαλό του μαθητή, τότε η νίκη της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει ήδη κριθεί.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να εξηγήσει το ίδιο θέμα δέκα φορές με δέκα διαφορετικούς τρόπους. Μπορεί να προσαρμόσει την εξήγηση στην ηλικία και στο επίπεδο του μαθητή. Να δημιουργήσει παραδείγματα, εικόνες, προσομοιώσεις. Να μετατρέψει ένα δύσκολο κείμενο σε απλούστερο. Να απαντήσει αμέσως σε μια απορία.

Και όλα αυτά προσωπικά, για κάθε μαθητή.

Αν λοιπόν το σχολείο εξακολουθήσει να λειτουργεί με τη λογική «σου παραδίδω την ύλη – τη μαθαίνεις – μου την επιστρέφεις στις εξετάσεις», έχουμε πρόβλημα.

Γιατί αυτό ακριβώς είναι ένα πεδίο στο οποίο οι μηχανές μπορούν να γίνουν εξαιρετικά αποτελεσματικές.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Είναι η φτωχή αντίληψή μας για το τι είναι εκπαίδευση.

Η ελληνική «παπαγαλία» συναντά την εποχή της AI

Στην Ελλάδα γνωρίζουμε πολύ καλά τη λέξη «παπαγαλία».

Έχουμε εκπαιδεύσει γενιές παιδιών να απομνημονεύουν τεράστιο όγκο πληροφοριών, να τον αναπαράγουν στις εξετάσεις και να μετρούν την επιτυχία τους μέσα από βαθμούς, μόρια και τελικά την είσοδο σε κάποιο πανεπιστήμιο.

Και έχουμε πολλά παιδιά με εξαιρετικές γνώσεις.

Αυτό όμως δεν σημαίνει πάντοτε ότι έχουμε νέους ανθρώπους εξίσου προετοιμασμένους για τη ζωή.

Μπορεί ένας δεκαοκτάχρονος να λύνει μια δύσκολη εξίσωση αλλά να δυσκολεύεται να προσανατολιστεί μόνος του σε μια πόλη.

Μπορεί να γνωρίζει δύο ξένες γλώσσες αλλά να μην ξέρει πώς να μιλήσει σε έναν άγνωστο όταν χρειάζεται βοήθεια.

Μπορεί να έχει συγκεντρώσει 18.000 μόρια αλλά να μην έχει μάθει ποτέ πώς να οργανώσει έναν προϋπολογισμό, πώς να αξιολογήσει μια πληροφορία που βλέπει στο διαδίκτυο, πώς να συνεργαστεί με ανθρώπους που δεν συμπαθεί ή πώς να αντιμετωπίσει μια αποτυχία.

Δεν ευθύνονται γι’ αυτό τα παιδιά.

Ούτε μπορεί όλη η ευθύνη να μεταφέρεται στην οικογένεια. Οι οικογένειες είναι διαφορετικές, έχουν διαφορετικές δυνατότητες, διαφορετικό χρόνο, διαφορετική μόρφωση και διαφορετικούς οικονομικούς πόρους.

Το σχολείο είναι ο μόνος θεσμός από τον οποίο περνούν σχεδόν όλα τα παιδιά.

Και γι’ αυτό η αποστολή του δεν μπορεί να τελειώνει στην ύλη.

Τι θα έπρεπε να μαθαίνει ένα παιδί στο σχολείο;

Ίσως η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι η κατάλληλη στιγμή για να ξανακάνουμε αυτή την πολύ απλή ερώτηση.

Φυσικά χρειάζεται γνώση. Χρειάζονται μαθηματικά, ιστορία, φυσική, γλώσσα.

Αλλά χρειάζεται και κάτι ακόμη.

Να μάθει το παιδί να σκέφτεται και όχι μόνο να θυμάται.

Να αμφισβητεί μια πληροφορία και να ψάχνει την πηγή της. Να ξεχωρίζει το γεγονός από την άποψη και την προπαγάνδα. Να μπορεί να πει «δεν ξέρω» και μετά να ξέρει πώς θα βρει την απάντηση.

Να συνεργάζεται. Να κοινωνικοποιείται.

Να μιλά δημόσια. Να επιχειρηματολογεί. Να ακούει κάποιον με τον οποίο διαφωνεί.

Να καταλαβαίνει βασικά πράγματα για τα χρήματα, τις τράπεζες, τους φόρους, τις συμβάσεις, τα δικαιώματα του πολίτη και την ψηφιακή ασφάλεια.

Να γνωρίσει το θέατρο, τη μουσική, τη ζωγραφική, τον αθλητισμό όχι μόνο ως «δραστηριότητες», αλλά ως διαφορετικούς τρόπους να ανακαλύψει τον εαυτό του και την κλίση η τα ταλέντα του.

Να μάθει να αναγνωρίζει τη βία, τον εκφοβισμό, τον ρατσισμό, τον σεξισμό.

Να μάθει ότι η διαφορετικότητα δεν είναι απειλή.

Και να αποκτήσει σταδιακά κάτι που δεν βαθμολογείται εύκολα:

αυτονομία.

Την ικανότητα να σταθεί μόνο του στον πραγματικό κόσμο.

Και κάπου εδώ η AI μπορεί να γίνει εξαιρετικός συνεργάτης

Ας φανταστούμε για λίγο ένα μάθημα Ιστορίας.

Δεν υπάρχει λόγος ο μαθητής του αύριο να περιορίζεται σε μία φωτογραφία ενός αρχαιολογικού χώρου μέσα σε ένα βιβλίο. Θα μπορούσε να περιηγείται σε μια ψηφιακή τρισδιάστατη αναπαράστασή του, να βλέπει πώς μεταβαλλόταν στον χρόνο και να ρωτά εκείνη τη στιγμή ό,τι δεν καταλαβαίνει.

Στη Φυσική θα μπορούσε να πραγματοποιεί εικονικά πειράματα που ένα σχολικό εργαστήριο δεν έχει ούτε τα χρήματα ούτε τον εξοπλισμό να πραγματοποιήσει.

Στη λογοτεχνία θα μπορούσε να συγκρίνει κείμενα, εποχές και ιδέες.

Και το σημαντικότερο: δύο παιδιά της ίδιας τάξης δεν θα ήταν υποχρεωμένα να μαθαίνουν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.

Εδώ βρίσκεται μία από τις τεράστιες δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης: η εξατομίκευση της μάθησης.

Αλλά εδώ χρειάζεται και ο εκπαιδευτικός περισσότερο από ποτέ.

Γιατί κάποιος πρέπει να διδάξει στο παιδί ότι η AI μπορεί να κάνει λάθος.

Ότι μια πειστική απάντηση δεν είναι απαραιτήτως σωστή.

Ότι πρέπει να ελέγχει πηγές.

Ότι το να ζητήσει από μια μηχανή να σκεφτεί αντί γι’ αυτό δεν είναι μάθηση.

Το σημαντικό μάθημα του μέλλοντος ίσως δεν είναι απλώς «πώς χρησιμοποιούμε την AI», αλλά πότε δεν πρέπει να την εμπιστευόμαστε.

Ο δάσκαλος του μέλλοντος δεν θα έχει μικρότερο ρόλο. Θα έχει δυσκολότερο.

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το παράδοξο.

Όσο καλύτερη γίνεται η τεχνολογία στη μετάδοση της γνώσης, τόσο περισσότερο μπορούμε να απαιτήσουμε από τον άνθρωπο.

Ο δάσκαλος μπορεί σταδιακά να πάψει να είναι κυρίως ο άνθρωπος που «γνωρίζει την απάντηση».

Μπορεί να γίνει ο άνθρωπος που ξέρει ποια ερώτηση αξίζει να γίνει.

Αυτός που βλέπει ότι ένα παιδί έχει σταματήσει ξαφνικά να συμμετέχει.

Που αντιλαμβάνεται μια ένταση μέσα στην τάξη πριν εξελιχθεί σε bullying.

Που αναγνωρίζει μια ιδιαίτερη κλίση.

Που φέρνει δύο παιδιά σε συνεργασία.

Που μπορεί να πει «κλείστε τώρα τις οθόνες, αυτό θα το συζητήσουμε μεταξύ μας».

Που οργανώνει ένα θεατρικό έργο, μια επίσκεψη σε ένα μουσείο, ένα πείραμα, μια συζήτηση, μια ομάδα.

Που μερικές φορές εγκαταλείπει για δέκα λεπτά το πρόγραμμα του μαθήματος επειδή συνέβη κάτι μέσα στην τάξη που αξίζει περισσότερο από την επόμενη παράγραφο του βιβλίου.

Εκεί βρίσκεται ο ανθρώπινος παράγοντας.

Και αυτόν δεν πρέπει να προσπαθήσουμε να τον αυτοματοποιήσουμε.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γνωρίζει τον μαθητή. Ο δάσκαλος όμως γνωρίζει το παιδί.

Η διάκριση αυτή θα γίνει όλο και σημαντικότερη.

Ένα σύστημα AI μπορεί κάποτε να γνωρίζει ότι ένας μαθητής κάνει συστηματικά λάθος στις εξισώσεις δευτέρου βαθμού.

Ο δάσκαλος μπορεί να γνωρίζει ότι σήμερα αυτό το παιδί δεν μπορεί να συγκεντρωθεί επειδή κάτι συνέβη στο σπίτι.

Η AI μπορεί να διαπιστώσει ότι η επίδοσή του μειώθηκε.

Ο άνθρωπος μπορεί να ρωτήσει:

«Είσαι καλά;»

Αυτές οι δύο λέξεις δεν αποτελούν διδακτέα ύλη.

Αποτελούν όμως εκπαίδευση.

Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να χρησιμοποιήσουμε την AI για να κάνουμε πιο αποτελεσματικό το παλιό σχολείο

Εδώ ίσως βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα.

Να βάλουμε Τεχνητή Νοημοσύνη μέσα στις τάξεις αλλά να μην αλλάξουμε τίποτε ουσιαστικό.

Να έχουμε AI για να παράγουμε γρηγορότερα τεστ.

AI για περισσότερες ασκήσεις.

AI για βαθμολόγηση.

AI για να απομνημονεύουν οι μαθητές αποτελεσματικότερα την ίδια ύλη.

Δηλαδή να χρησιμοποιήσουμε μια τεχνολογία του 21ου αιώνα για να τελειοποιήσουμε ένα εκπαιδευτικό μοντέλο άλλης εποχής.

Θα ήταν τεράστια χαμένη ευκαιρία.

Η πραγματική επανάσταση δεν θα είναι να βάλουμε την AI στο σχολείο.

Θα είναι να αποφασίσουμε τι μπορεί πλέον να αναλάβει η τεχνολογία, ώστε να ελευθερώσουμε τον άνθρωπο για όσα μόνο ο άνθρωπος μπορεί να προσφέρει.

Τελικά, τι σχολείο θέλουμε;

Ίσως λοιπόν η σωστή συζήτηση δεν είναι:

«Θα αντικαταστήσει η Τεχνητή Νοημοσύνη τους δασκάλους;»

Αλλά:

«Τι είδους δάσκαλο δεν θα θέλαμε ποτέ να αντικαταστήσει;»

Και ακόμη περισσότερο:

«Τι άνθρωπος θέλουμε να έχει γίνει ένα παιδί όταν, στα δεκαοκτώ του, κλείσει για τελευταία φορά την πόρτα του σχολείου;»

Αν θέλουμε απλώς έναν νέο άνθρωπο που γνωρίζει πολλά, η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει δραματικά τους όρους του παιχνιδιού.

Αν όμως θέλουμε έναν άνθρωπο που μπορεί να σκέφτεται, να κρίνει, να δημιουργεί, να συνεργάζεται, να αμφισβητεί, να φροντίζει τον εαυτό του, να σέβεται τον άλλον και να κινείται με αυτονομία μέσα στην κοινωνία, τότε η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί.

Χρειαζόμαστε σχολείο.

Χρειαζόμαστε δασκάλους.

Απλώς ίσως χρειάζεται επιτέλους να τους επιτρέψουμε να κάνουν κάτι πολύ σημαντικότερο από το να «βγάλουν την ύλη».

Να προετοιμάζουν ανθρώπους για τη ζωή.