Από μια οδηγία για τρεις μέρες σε σκέψεις για την ενημέρωση, τα fake news και τη Δημοκρατία.
Το έναυσμα ήταν μια οδηγία που διάβασα: να έχουμε στο σπίτι βασικά τρόφιμα, νερό, μπαταρίες και λίγα μετρητά, ώστε να μπορούμε να καλύψουμε τις ανάγκες μας για τρεις ημέρες αν διακοπούν βασικές υπηρεσίες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πράγματι προωθεί την ετοιμότητα των νοικοκυριών για τις πρώτες 72 ώρες μιας κρίσης.
Και κάπου εκεί σκέφτηκα: «Γιατί τώρα; Υπάρχει κάτι που δεν ξέρουμε;» Μου ήρθαν στο μυαλό το blackout στην Ισπανία και οι ειδήσεις για κυβερνοεπιθέσεις και προβλήματα σε αεροδρόμια της Ευρώπης. Τα συνέδεσα μεταξύ τους και αναρωτήθηκα μήπως ήταν όλα μια επίδειξη δύναμης από hackers.
Όταν όμως έψαξα τι είχε αποδειχθεί, είδα ότι επρόκειτο για διαφορετικά περιστατικά. Το μπλακάουτ στην Ισπανία αποδόθηκε σε συνδυασμό τεχνικών προβλημάτων στο ηλεκτρικό δίκτυο. Τα προβλήματα σε ευρωπαϊκά αεροδρόμια συνδέθηκαν με ξεχωριστή κυβερνοεπίθεση σε λογισμικό check-in και επιβίβασης. Δεν έχει τεκμηριωθεί σύνδεση ανάμεσά τους.
Δεν σημαίνει ότι οι κυβερνοεπιθέσεις δεν υπάρχουν ή ότι δεν πρέπει να μας απασχολούν. Υπάρχουν. Απλώς κατάλαβα πόσο εύκολα, όταν κάτι μας ανησυχεί, μπορούμε να ενώσουμε διαφορετικές ειδήσεις και να βγάλουμε ένα συμπέρασμα πριν μάθουμε τι πραγματικά συνέβη. Και μια γενική σύσταση προετοιμασίας δεν σημαίνει από μόνη της ότι επίκειται κάποιο συγκεκριμένο γεγονός.
Από όλα όσα αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη, τα fake news είναι αυτό που με ανησυχεί περισσότερο. Ψεύτικες ειδήσεις και προπαγάνδα υπήρχαν και πριν από την τεχνητή νοημοσύνη. Τώρα όμως γίνεται πιο εύκολο να φτιαχτούν πειστικά κείμενα, εικόνες, βίντεο ή φωνές και να διαδοθούν γρήγορα στα social media. Πολλοί από εμάς ενημερωνόμαστε μέσα από αυτά. Έτσι, μια ψεύτικη είδηση μπορεί να φτάσει παντού πριν προλάβει κανείς να ελέγξει από πού ξεκίνησε.
Για μένα, αυτός είναι ένας πολύ υπαρκτός κίνδυνος για τη Δημοκρατία, σε όλο τον κόσμο. Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν πολύ καλά πώς λειτουργούν τα συστήματα και πώς μπορεί να στοχευτεί μια πληροφορία σε διαφορετικές ομάδες. Ένα μήνυμα μπορεί να φτιαχτεί έτσι ώστε να θυμώσει ή να φοβίσει ένα συγκεκριμένο κοινό. Ψεύτικοι λογαριασμοί και η συνεχής επανάληψη του ίδιου ισχυρισμού μπορούν να κάνουν μια άποψη να φαίνεται πολύ πιο διαδεδομένη απ’ όσο είναι.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα ανησυχητικό όταν πλησιάζουν εκλογές. Τέτοιες πληροφορίες μπορούν να επηρεάσουν όσα συζητούν οι άνθρωποι, τι πιστεύουν για τους υποψηφίους και πόσο εμπιστεύονται τους δημοσιογράφους ή τους θεσμούς. Η Διεθνής IDEA κατέγραψε παραπληροφόρηση ή πολιτική χειραγώγηση στο πληροφοριακό περιβάλλον στο 62% από τις 39 εθνικές εκλογές που παρακολούθησε το 2025.
Δεν είναι πάντα εύκολο να αποδειχθεί αν μια εκστρατεία άλλαξε το τελικό αποτέλεσμα της κάλπης. Αλλά η επιρροή δεν περιορίζεται μόνο στο αποτέλεσμα. Αν οι άνθρωποι μπερδεύονται για τα βασικά γεγονότα, αν αρχίζουν να πιστεύουν ότι «όλοι λένε ψέματα» ή αν στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου, τότε η δημοκρατική συζήτηση έχει ήδη πληγεί. Ο ΟΗΕ προειδοποιεί για τους κινδύνους της παραπληροφόρησης και την υπονόμευση της εμπιστοσύνης στην ενημέρωση.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει πιο εύκολη τη δημιουργία τέτοιου υλικού. Έχουν καταγραφεί περιπτώσεις κακόβουλης χρήσης της για επιρροή και χειραγώγηση, αλλά τα στοιχεία για το πόσο διαδεδομένη είναι αυτή η πρακτική στον πραγματικό κόσμο παραμένουν περιορισμένα. Γι’ αυτό θέλω να μιλάω για τον κίνδυνο χωρίς να λέω ότι κάθε ψεύτικη ανάρτηση είναι οργανωμένη επιχείρηση ή ότι κάθε φορά αλλάζει μια εκλογή.
Έχω ακούσει και τον ισχυρισμό ότι μέχρι το 2030 όλα τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να συνδεθούν και να αποκτήσουν μια παγκόσμια συνείδηση. Το ότι διαφορετικά προγράμματα μπορούν να επικοινωνούν και να συνεργάζονται δεν σημαίνει ότι γίνονται ένα μυαλό ή ότι αποκτούν συνείδηση. Για κάτι τέτοιο δεν βλέπω σήμερα τεκμηρίωση. Οι κίνδυνοι που με απασχολούν περισσότερο είναι πιο κοντά μας: οι απάτες, τα fake news και η δυνατότητα να κατευθύνεται η κοινή γνώμη χωρίς να το καταλαβαίνουμε.
Δεν θέλω να φοβάμαι κάθε καινούργια τεχνολογία, αλλά ούτε και να την πιστεύω αμάσητη. Προσπαθώ να κοιτάζω από πού προέρχεται μια πληροφορία, να διασταυρώνω όσα μπορεί να επηρεάσουν μια σοβαρή απόφαση και να μη μοιράζομαι προσωπικά στοιχεία χωρίς σκέψη. Και πριν κοινοποιήσω κάτι που με τρόμαξε ή με εξόργισε, να κάνω μια παύση και να δω αν επιβεβαιώνεται.
Ίσως τελικά αυτή η οδηγία για τις τρεις ημέρες να μου θύμισε κάτι απλό: είναι καλό να είμαστε προετοιμασμένοι, χωρίς να πανικοβαλλόμαστε. Το ίδιο και με την ενημέρωση. Να προσέχουμε τι βλέπουμε και τι πιστεύουμε, γιατί η δημοκρατία χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να ξεχωρίζουν την πληροφορία από τη χειραγώγηση.